«Καμπανάκι» για την ελληνική εκπαίδευση χτυπούν τα αποτελέσματα της PISA 2025, που δημοσιεύθηκε από τον ΟΟΣΑ την Τρίτη (8/9): σχεδόν ένας στους δύο 15χρονους στην Ελλάδα δεν διαθέτει τις βασικές γνώσεις και δεξιότητες που απαιτούνται για την καθημερινή ζωή. Την ίδια ώρα, καταδεικνύεται πως σε παγκόσμια κλίμακα η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν είναι σύμμαχος των μαθητών, καθώς όσοι χρησιμοποιούν εργαλεία ΑΙ για να ανταποκριθούν στις σχολικές τους υποχρεώσεις έχουν χαμηλότερες επιδόσεις.

Η εικόνα που συνθέτει η έρευνα για το μέλλον της εκπαίδευσης είναι ανησυχητική: ο μέσος 15χρονος μαθητής των κρατών – μελών του ΟΟΣΑ παρουσιάζει σήμερα μαθησιακές επιδόσεις που υπολείπονται κατά περισσότερο από έναν ολόκληρο χρόνο σε σχέση με τα επίπεδα του 2018.

Το εύρημα αυτό είναι από μόνο του αρκετό για να ανατρέψει την πρόοδο δεκαετιών στην προσπάθεια αναβάθμισης των σχολικών συστημάτων.

Η εικόνα γίνεται ακόμη χειρότερη αν λάβουμε υπόψη και ότι οι επιδόσεις των 15χρονων μαθητών στις Φυσικές Επιστήμες, στα Μαθηματικά και – ιδιαίτερα – στην Κατανόηση Κειμένου ήταν οι χαμηλότερες από την έναρξη της έρευνας το 2000.

Όσο για την Ελλάδα, η χώρα μας δεν ξεφεύγει από την παγκόσμια τάση, με τις επιδόσεις των μαθητών και εδώ να υποχωρούν σημαντικά.

Διαβάζουμε πιο γρήγορα, αλλά καταλαβαίνουμε λιγότερα

Ένα από τα σημαντικότερα ελλείμματα που καταδεικνύει η έρευνα σχετίζεται με τις βασικές νοητικές διεργασίες και πρακτικές δεξιότητες, οι οποίες με την πάροδο των ετών φθίνουν. Η ικανότητα για αυτόνομη σύνταξη μιας ολοκληρωμένης γραπτής παραγράφου και για κριτική αξιολόγηση μιας πηγής ή ενός σύνθετου επιχειρήματος υποχωρούν σταθερά.

Στη θέση τους έρχεται η βιαστική ανάγνωση αποσπασμάτων, το επιφανειακό πέρασμα από τις επικεφαλίδες και η αποσπασματική πρόσληψη των νοημάτων.

Οι μαθητές έχουν μάθει να απορροφούν ταχύτατα σύντομες πληροφορίες, αδυνατούν όμως να διατηρήσουν την προσοχή τους όταν έρχονται αντιμέτωποι με μακροσκελή κείμενα που απαιτούν αναλυτική σκέψη.

Μπροστά σε αυτά τα δεδομένα, η έκθεση υποδεικνύει ότι τα εκπαιδευτικά ιδρύματα οφείλουν να επανεξετάσουν άμεσα τη λειτουργία τους και να επιβάλουν αυστηρούς περιορισμούς στη χρήση έξυπνων κινητών τηλεφώνων και οθονών μέσα στις σχολικές αίθουσες, προκειμένου να διασφαλιστεί ο αναγκαίος χώρος συγκέντρωσης των μαθητών στη διδακτική διαδικασία.

Ο Αντρέας Σλάιχερ, διευθυντής εκπαίδευσης και δεξιοτήτων του ΟΟΣΑ, μιλώντας στους FT τόνισε πως, μολονότι μια τέτοια έρευνα δεν μπορεί να αποδείξει απόλυτη σχέση αιτίου και αιτιατού με εργαστηριακούς όρους, τα δεδομένα είναι συντριπτικά. Οι νέοι σήμερα διαβάζουν αναμφίβολα πιο γρήγορα από ό,τι το 2018, όμως διαβάζουν με σαφώς μικρότερη ακρίβεια, χάνοντας ουσιαστικά την ουσία των επιχειρημάτων και τις λεπτές αποχρώσεις του νοήματος.

Ο ίδιος συνέδεσε την επιδείνωση αυτήν με την κυριαρχία των σύντομων βίντεο και των αλγοριθμικών ροών σε πλατφόρμες όπως το TikTok και το Instagram. Το αδιάκοπο σκρολάρισμα και η ταχύτατη κατανάλωση αποσπασματικών οπτικών ερεθισμάτων εξαντλούν τα αποθέματα υπομονής των μαθητών, στερώντας τους το εσωτερικό κίνητρο να αναμετρηθούν με πολυσέλιδα βιβλία ή πολύπλοκα στατιστικά στοιχεία.

Η παγίδα της Τεχνητής Νοημοσύνης

Την ίδια ώρα, η ταχεία διείσδυση της ΤΝ φαίνεται πως δεν βοηθά τους μαθητές, αλλά αντίθετα προσθέτει ακόμη έναν παράγοντα υποβάθμισης των γνωστικών δυνατοτήτων.

Η εξάρτηση από την ΤΝ συνδέεται με την επιδείνωση των επιδόσεων των μαθητών στις φυσικές επιστήμες, αλλά και στον τρόπο που επιλέγουν για την επίλυση προβλημάτων: το 37% των μαθητών δήλωσε ότι δίνει προτεραιότητα στην «κοινή λογική» έναντι του αυστηρού επιστημονικού συλλογισμού.

Ο Σλάιχερ προειδοποίησε ότι αυτό το έλλειμμα θα αποβεί καταστροφικό για τη νέα γενιά, τονίζοντας πως η ικανότητα αναστοχασμού και η κριτική σκέψη αποτελούν τα μοναδικά πλεονεκτήματα του ανθρώπου απέναντι στις μηχανές· κι όμως αυτές ακριβώς οι δεξιότητες φθίνουν ραγδαία.

Η θέση της Ελλάδας στην κατάταξη

Στην Ελλάδα συμμετείχαν στην έρευνα 6.858 μαθητές και μαθήτριες από 229 σχολεία, καλύπτοντας το 95% του πληθυσμού-στόχου, ποσοστό που σύμφωνα με το Υπουργείο Παιδείας είναι το υψηλότερο από το 2000.

Το πιο ανησυχητικό εύρημα είναι πως οι μισοί από τους Έλληνες μαθητές δεν φτάνουν ούτε στο βασικό επίπεδο λειτουργικού εγγραμματισμού.

Σύμφωνα με το αρμόδιο Υπουργείο:

• Στα Μαθηματικά οι Έλληνες μαθητές έχασαν 6 μονάδες σε σχέση με τον προηγούμενο κύκλο. Η αντίστοιχη πτώση στον ΟΟΣΑ-23 ήταν 11 μονάδες και στην ΕΕ27 12 μονάδες.
• Στις Φυσικές Επιστήμες η επίδοση της Ελλάδας μειώθηκε κατά 7 μονάδες, έναντι 5 μονάδων στον ΟΟΣΑ-23 και 5 στην ΕΕ27.
• Στην Κατανόηση Κειμένου η πτώση έφτασε τις 16 μονάδες, αντίστοιχη με τον ΟΟΣΑ-23, ενώ στην ΕΕ27 η μείωση ήταν 18 μονάδες.

Έτσι, 40,9% των μαθητών στις Φυσικές Επιστήμες, 43,8% στην Κατανόηση Κειμένου και 49,5% στα Μαθηματικά ολοκληρώνουν την υποχρεωτική εκπαίδευση χωρίς να έχουν κατακτήσει το βασικό επίπεδο που απαιτείται για να ανταποκρίνονται σε στοιχειώδεις απαιτήσεις της καθημερινής ζωής.

Ωστόσο, το πρόβλημα εντοπίζεται και στην κορυφή, καθώς η Ελλάδα έχει πολύ μικρό ποσοστό μαθητών που φτάνουν στα υψηλότερα επίπεδα επίδοσης: στις Φυσικές Επιστήμες μόλις περίπου 1% βρίσκεται στα επίπεδα 5 και 6, έναντι περίπου 7% στον ΟΟΣΑ. Στα Μαθηματικά περίπου 2% φτάνει στα υψηλότερα επίπεδα, έναντι περίπου 8% στον ΟΟΣΑ, ενώ στην Κατανόηση Κειμένου το αντίστοιχο ποσοστό είναι περίπου 1%, έναντι περίπου 6% στον ΟΟΣΑ.

Μιλάμε, λοιπόν, για τις δύο όψεις του ίδιου προβλήματος – ή για ένα διπλό πρόβλημα: πολύ μεγάλη βάση χαμηλών επιδόσεων και πολύ μικρή κορυφή υψηλών επιδόσεων ταυτόχρονα.